Jul. 16, 2008
The Outline
Finally, the 230 odd years of Shah Invaders’ rule ended this May with the abolition of monarchy in Nepal. It is time now to change the custodian of Newah culture. Despite invasion by Prithvi Narayan Shah of Gorkha into the Newah kingdoms of Nepal Mandala, the native Newah community had accepted Shah Kings as their ruler hence custodian of Newah culture by granting all cultural rights enjoyed by previous Newah Kings.
When the last Shah king Gyanendra was removed from his title of Head of State of Nepal, Prime Minister Girija Prasad Koirala attended Newah festivals and ceremonies as the assumed Head of State. But the political change has not guaranteed the preservation and promotion of Newah culture, which suffered at the hands of invader Shah rulers backed by the Brahmin-Chhetri old guard. Hence, Newah culture must be guarded by Newahs ourselves as the sole custodian of our culture, not by Non-Newahs.
- Binod Saymi from Florida
Full Article in Nepal Bhasa
नेवाः संस्कृतिया हामा नेवाः हे जुइमाः
- बिनोद सायमि(आल), फ्लोरिडा, अमेरिका
ने. सं. ११२८ दिल्लाथ्व १३ (त्रयोदशी) बुधवाः
नेपालभासया न्हिपौ सन्ध्या टाईम्सय् पिहाँवःगु नरेशबिर शाक्य भाजुया “नेवाः संस्कृतियात कया चिन्तन यायेगु ई” व सानुराजा शाक्य भाजुया “गणतन्त्रय् नेवाः सांस्कृतिक परम्पराया थाय्” धैगु च्वसुतिइ न्हूगु नेपालय् न्हापा जुजुं कयाच्वंगु थाय् आः सुनां काइगु खः? सुयातँ बिइमाःगु लाकि मखु धैगु विषयया खँल्हाबल्हा जुयाच्वन। थ्व खँया विषय मुक्कं नेवाः जाति, नेवाः संस्कृतिया बारे खःथेँ, थुकियात गथे यायेमा धैगु अधिकारनं झीके हे दु। थनी दच्छि न्ह्यवःनं “कुमारी माजुं सुयातः सिन्हः तीकेमा ?” धैगु विषय कया, “नेवाः देय् दबूया नायःयात कुमारी माजुं सिन्हः तिकेमाः” धकाः झीगु सन्ध्या टाइम्सय् च्वयागु खः। ऊकीया अर्थ, नेवाः संस्कृतिया संरक्षण व संवर्धनया मू भाला नेवाःतयगु हे खः।
नेवाः परम्पराय् जुजुयात बियातःगु थाय्
नेवाःतयसँ जुजुयात थःगु संरक्षक अभिभावक नाला झीगु सांस्कृतिक परम्पराय् मानसम्मान याना स्यल्लागु थाय् बियातल। सम्मानित् जुयाकथँ नेवाः जुजुपिन्सं थःगु अभिभारानं पुवंकूगु खनेदु। अयनं नें.सं. ८८८ (च्यासः व चेःच्यादँय्) गोरखाया जुजु पृथ्वीनारायणं नेपाः लाका काये धुंका नेपालय् शाहतयसँ राज्य याना हःसाँनिसेँ, नेवाः व नेवाः संस्कृतियात हाना मदेका बिल। शाहतेसँ, बर्मूवादी छगू जक भास, छगू जक भेष, छगू जक संस्कृतिया नीति न्ह्याका, सदां नेवाः संस्कृतियात मदयेका छ्वयेगु कुतः यात। झी नेवाःतेसँ धाःसा, बर्मूवादी शाह जुजुतेतः नेपाःया दक्व फुक धैथें सांस्कृतिक अधिकार बिया नेवाः संस्कार व संस्कृतिया हामा याना तल। उज्वःगु उदाहरण दथुइ, मूगु छुंखँ थथे खः।
* कुमारी माजुया ल्हातं (खय्) जुजुयात सिन्हः तिकेमाःगु (दँयदसं)
* भोतो क्यने बलय् जुजुयात सःतेमाःगु (दँयदसं)
* भैरब नाप खड्ग हिलेबले जुजुयात सःतेमाःगु (१२ झिंनिदँय छकः)
* महासम्यक बले भुइख्यलय् जुजुया तुतिसिला पुजा यायेमाःगु (१२ झिंनिदँय छकः)
थुकथं नेवाःतयसँ शाह जुजुतेतः हनाः आपालं आपा मू बिया तःसां थुमिसं नेपालमण्डलय् च्वना नेवाःतयतहे छ्यला नेवाःतय् छ्यनय् न्हुया तल। नेवाः संस्कृति राष्ट्रयाःगु धकाः नेवाः संस्कृतियात थःगु धका नाला वये यःसां नेवाःत इमि स्वये हे मयः। खय् बर्मू त्वता मेपिँला इमिसं नेपाःया नागरीक धकाःहे नाला मकाः। उकें नेपालय् गणतन्त्र पलिस्था जुया दकलय् लयताःपिँ मध्ये नेवाः तनं खः। झीगु नेपाः राज्य लाका काःपिनि असत्य फूगु दु। झीतः अत्याचार याःपिँ शाहतेगु अस्तित्व फुनावने सुरुजूगु दु।
नेवाः संस्कृती जुजुया थाय् आः सुयात ?
नेवाःतयसँ शाहतयतः न्हापा नेवाः जुजुपिन्तथेंहे हामा नाला मू थाय् बिया ईतिहासय् द्वंकूगु दु। पृथ्वीनारायण शाहं नेपाः लाका काये धुंकाः नेवाः संस्कृतिया संरक्षण याये धकाः नेवाः म्ह्यायमचा कुमारी माजुयात भागियाना कुमारीया ल्हातं सिन्हः त्यूगु खः। तर पृथ्वीनारायण नापं वया सन्तानतयसँ ११ (झिंछगु) पुस्ता, २३० (निसः व स्वीदँ) मछितक राज्य यात। अयनं नेवाःतयतः गबलें सुखः मब्यू। इमिसँ झीत सदां बेक्व मिखां स्वयेगुहे यानाच्वन।
दच्छि न्ह्यवःनिसें नेवाः संस्कृती बियातःगु जुजुया थाय् प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालां काल। सानुराजा शाक्य भाजुँ न्ह्यथना दीथें नेवाः संस्कृति दुनेया जुजुया थाय् देःया राष्ट्रपति वा प्रधानमन्त्रीं पूवंकेगु ह्यूपाः खःसाँ, समाधान पक्कानं मखु। थन झीसं बिचाः यायेमाःगु मू खँ खः नेवाःया हामा सु? नेवाः संस्कार संस्कृतिया दुःख सुखः झी हामा जुइत्यँम्ह थूम्ह ला कि मथूम्ह? नेवाः भाव दुम्ह लाकि मदुम्ह ? नेवाःयात लुफिं हाःसा वयात स्याइ लाकि न्हिले वइ ? थुज्वःगु न्ह्यसः झी छम्हँ छम्हेसिया थःके न्यनेमागु ई, थ्व ई। २३० (निसः व स्वीदँ) मयाक्क शाहतयसँ नेवाःतय् छ्यनय् न्हुगु सहः याये गात। आ झीसं थुइके माःगुदु नेवाः संस्कार व संस्कृतिया हामा नेवाः हे जुइमाः। न्हापा जुजुतय बियातःगु थाय् आः ई कथं नेवाः हामायात बिइमाः।
नेवाः संस्कृति ल्यंका तइपिं सु ?
नेवाः संस्कृति ल्यंकिपिं मेपिं सुं मखु, नेवाःत हे खः। ई कथं नेवाः संस्कृती ह्यूपाः नं नेवाःतयसँहे हयेमाः। झीगु संस्कृती हनेमाःपिं नेवाःत, हामा दयकल गैर नेवाःयात, सुयागु स्वापु नेवाः हिनू नाप मदु। थथेहे हाकनं गैर नेवाःयातहे झीगु हामा नाल धाःसा, व हे शाह जुजुतेतः नेवाः धुकूया ताचा लः ल्हाना ब्यूगु सरह जूवनी। उकें नेवाः हि मन्ह्याम्हेसित नेवाः संस्कृतिया हामा नालेगु पायछि मजु। थ्व खँ राजनैतिक विवादया बिषय् मखु। थ्व मुक्कं नेवाः संस्कृति नेवाःतयगु अस्तित्वया बिषय खः। नरेशबिर शाक्य भाजुँ न्ह्यथना दीथें “राजनीतिया धर्म मदु” धाःथेंतुँ राजनीति याइपिनिगु विश्वासनं याये मज्यू। थौं मुलय् कयाः मतिना ब्याकुसां कन्हे गःकिया मस्याइ धाय् फइ मखु।
गुम्ह नेवाःयात हामा नालेगु?
नेवाःया हामा नेवाः हे नालेगु सा सुयातः नालेगु ले हामा, धैगु न्ह्यसः दँ वइ। नेवाः खलः, पुचः, संघ, संस्थाया पाखें ल्ययेगु ला? राजनैतिक पार्टिया नायः ल्ययेगु ला। राजनैतिक पार्टिहे ल्ययेगुसा नेपाः राष्ट्रीय पार्टियाहे नायः दकलय् पायछि ला? थौंया नितिं दकलय् पायछिगु नेवाः हामा धाये ल्वःगु नेवाःतय् राष्ट्रीय संगठन नेवाः देः दबू हे खः धका, झीसं नेवाःया हामा नेवाः देः दबूया नायःयातहे नालेगुला? हानं मेपिँ हनेबहम्ह सुँ नेवाःयात हामानालेगुला, वाः चायेकगु ई थ्यंकः वयेधुंकल। सकलें नेवाः जाना ई कथं झी हिला वने हे माः। ई कथं हिलाः वने मफुतकि न्ह्यागुँ घाघः जुयाच्वनी। कन्हे देः संघीय जुइ, अन नेपालमण्डल प्रदेशया मू मनूनं दइ। वयातः हामा नालेगु लाः धैगु न्ह्यसःनं दना वइ। नेपालमण्डलया नेवाः नायः छगू विकल्प कन्हेया नितिं जुइफु। छन्हु, देसय् राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री नेवाः जूवःसा नेवाः हामायात छु यायेगु? धैगु नं न्ह्यसः वयेफु। थुपिं सकतां कः घानाः झी सकलें नेवाःतयसँ नेवाःतय् राष्ट्रीय संगठन नेवाः देः दबू यात हामा नाला कया राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री वा नेपालमण्डलया नायःतयतः पाहाँकथँ जक ब्वनेगुला बिचायाय् त्ययावल। नेवाः संस्कृतिया हामा नेवाः जुइमाःगु हुनि खः, गुकिँ ः-
* नेवाःतयगु शक्ति केन्द्र नेवाःत हे खः धकाः क्यनी।
* नेवाः खलः, पुचःत नेवाः संस्कार व संस्कृती अप्व जिम्मेवारी बोध जुइ।
* नेवाः खलः, पुचःत व नेवाः संस्कार संस्कृती ब्यागलं ब्यागलं मजूसें छथ्वः जुया न्ह्याःवनी।
* न्ह्याथासँ च्वनाच्वंम्ह नेवाः जूसां नेवाः संस्कृति थःगुनं खः धैगु अप्वः महसुस याय् फयावइ।
* नेवाःते दथुई दयाच्वंगु जातपात म्हो याना यंकी।
* नेवाः जात्रा, पर्व, संस्कार, संस्कृतिया जिम्मेवार नेवाः खलः, पुचः थः हे जुया वइ।
* थाय् थासय् नेवाः संस्कृति हनाः च्वंपिनीगु छगू तः धंगु संजाल दया वइ।
* नेवाःया च्यूता नेवाःनं कायेमा धैगु बोध जुया वइ।
* नेवाःतय् हामा नेवाः थः हे खः धकाः गौरव याये खनी।
छाय् नालेगु ले नेवाःयात हामा?
नेवाः संस्कृतिया धुकू ताचा नेवाः थःम्हं सुरक्षित याना तया तयेमाः। न्हापा याना तःथें, धुकू जुल थःगु, ताःचा बिया तल कतःयात। आः हानं झीसँ द्वके मज्यू। थःगु छेँया हामा थः हे जुइमाः। थःगु छेँय् नखत्या ब्वना पाहाँयात हामा नाला थः प्वक्तां जुया च्वनेमज्यु। छेँ भिंकेगु छेँ दयेकेगु छेँ थुवालं हे खः। पाहाँनं झीगु छेँ दयेकः वइ मखु। पाहाँयाके कायेगु धैगु ग्वाहालि, सल्लाह जक खः। झीगु छेँ दुना वःसा बाय् मदैपिं ला झी थः हे खः। पाहाँया ला “घाः” जक धयाँ पार। उकेँ नेवाः संस्कार व संस्कृतिया थुवा व पिवाः झी नेवाः हे जुइमाः। नापँ ई कथँ मल्वय् धुंकूगु संस्कारनं तोताः छोयमाः। महासम्यक् थै जाःगु चखःलय् हामाया (न्हापा जुजुयागु) तुति सीका पुजा याना च्वनेगु ई कथं मल्वये धुंकुगु जुया थ्व तोताः छ्वयेमा। ब्वनेमाः पिन्त पाहां ब्वना हनाबना तयेवं गाः।
gibinod@yahaoo.com
छिगु कमेन्ट् च्वयेतः थन क्वसँया comment टे क्लिक् यानादिसँ।
Imagine a motor cycle to ply in the roof top of the world, the Tibet - the Sandeh (Sandesa) in Nepal Bhasa- of many Newah merchants’ favorite land for business and even for settlement with Sandeh beauties five decades ago. It was Karuna Ratna Tuladhar - father of our pasapin, Travel entrepreneur Amrit Ratna, Writer Kamal Ratna and Educationist Dipak Tuladhar – rode his first motorcycle, that too a BSA Bantam, a popular bike for racing even now. 
According to Amrit’s own words, “My old father, Karuna Ratna Tuladhar, entered to eternal life last Saturday (the 19th of July 2008) at 10:25 pm (at) Martyr Gangalal National Heart Center, Bansbari Hospital. He was eighty-seven when his failed kidney claimed his invaluable life at the end.” Amrit shares with us a moment of happiness that his “father was born on a Saturday and passed away on a Saturday. What a lucky coincidence!” reminding us the words of the Buddha- Anicchavata Sankhara, meaning “who ever born one day bids us good bye”. 
