The Newah (नेपाल भासँ थःगु बिचाः प्वन्केगु हलिमे छगुहे जक नेवाः ब्लग् )

Kathmandu, Nepal Mandala - At a time most of us are finding perplexed how to use the recently nationally reinstated Nepal Era calendar, as many of us have got used to the Indian calendar of Vikram Era so far, two noted computer engineers from Kathmandu have developed the concept of scientific counting of days of months on Nepal Era calendar and published the calendar for distribution. The Annual Nepal era calendar publisher, the Nepal Maitri Adhyan Mandala (NMAM) of Thainhiti, Kathmandu has published the new calendar for the first time in Nepal. More in Nepal Bhasa.

नेपाल संवतया न्हिल्याः वैज्ञानिक आधारकथँ
ने.सं. ११२९ सिल्लस २७ (आइतवाः)

येँ, नेपाल मण्डल - ३० दँ मयाक्क नेपाःया आदिवासिजाति झी नेवाः नायःनकिँ मयेजु पिनिगु आन्दोलनया प्रभावँ नेपाल संवतयात राष्ट्रिय संवतकथँ मान्येता प्राप्तजुइधुंका जूसाँ, नेपाल संवतया न्हिल्या गथेयाना छ्येलेगु धइगु मथुया च्वंगु इलय्, झीतः वैज्ञानिक आधारकथँ नेपाल संवत छ्येलेगु सिष्टम् दूगु क्यालेण्डर पिहाँ वयेधुंकुगु दु। नेपाल मैत्री अध्ययन मणडल, थँहिति, येँ पाखेँ दँयेदसँ नेपाल संवत क्यालेण्डर पिकना वया च्वंगु थासय् थुगुसी पिहाँवःगु क्यालेण्डर, नेपाल संवतया तिथिजक मखुसे न्हियान्हिथँ न्हि ल्याखायेगु विधिँ जागु क्यालेण्डर खः। नाँजापिँ कम्प्यूटर इन्जिनयर देवदास मानन्धर व समिर कर्माचार्य भाजुपिनिगु बिचाः व संपादने पिहाँवःगु दु।

थूगु क्यालेण्डरे, न्हि ल्याखायेगु विधि तस्कँहे अपुइक केनातःगु दु। लच्छिया दुने ३० न्हु दइथेँ, तिथिनँ लच्छिया ३०गू वइ। १ न्हु धइगु २४ घन्टा खःसाँ, छगु तिथि धइगु छन्हु मखु। अले तिथिकथँ लच्छियातः थ्व व गा धका १५ न्हु १५ न्हु ब्वथलातः थासय् ३० न्हुयातः १ न्हि निसेँ ३० न्हितक्क ल्याखायेगु। तारिक वा गते, गथे झीसँ १-२८, २९, ३० वा ३१ ल्याखाय् थेँ, नेपाल संवतया लच्छिनं उजोगुकथँ हे ल्याखायेगु। गथेकि, तिथियाकथँ ल्याखायेबले ११२९ सिल्लागा १३ (त्रयोदशी) । वैज्ञानिककथँ ल्याखाय् बले, थउँ ११२९ सिल्ला २७ आइतवाः खः।

ल्याखना स्वया दिसँ। अले छिगु बिचाः वा कमेन्टनँ च्वयाहइदिसँ। - The Newah

(Scroll down to read Nepal Script 1 (Prachalit Lipi Lesson 1)

Kathmandu, Nepal Mandala - Today marks the 10th year of the “International Day of Mother Languages” declared by the UNESCO in 1999 in order to preserve and promote mother languages of indigenous and ethnic communities in the world. In May 2007, The UN body also declared year 2008 as the International Year of Mother Languages.

It was 57 years ago of today, several students and civilians lost their lives in police crackdown on the demonstration in Dhaka organized against the language discrimination and to demand to make their mother tongue “Bengali” the state language of then East Pakistan ruled by Urdu speaking West Pakistan. The agitation led by Bengali civilians on 21st February 1952 not only succeeded in getting due recognition of their mother tongue as the state language but also led to found their own independent state of Bangladesh later in 1971. The day is revered in Bangladesh and in West Bengal as the Language Martyrs’ Day. Later, in memory of the 1952 killings, UNESCO declared 21 February as the International Mother Language Day in 1999*.

In Nepal too, the indigenous Newah community of the Nepal Mandala, agitated for 30 years and went to jail to get their mother tongue, the Nepal Bhasa reinstated as the state language in the land of its origination finally in the Interim Constitution of last year. The agitation also inspired other languages in this multi-ethnic nation to get similar recognition.

Thus, The Newah salute those Bengali language martyrs, indigenous leaders of Nepal and elsewhere, who dedicated their life for the promotion and preservation of mother languages in the world. We also humbly remind our brothers and sisters of our own contribution towards the same cause. Let’s resolve on this 10th International day of mother languages to speak our mother tongue, Nepal Bhasa both home and outside as much as possible. Let’s also use our own Nepal scripts to write our language. This may be our contribution to help reinstate the Nepal script to its former glory. More in Nepal Bhasa.
_________
* Bangladesh Liberation War (Wikipedia)

थउँ माँभासया अन्तर्राष्ट्रीय न्हि। झीगु माँभासयातनं हनेगु ई थ्यक वल।
ने.सं. ११२९ सिल्ला १६ (शनिवाः)

माँभासयात राष्ट्र भासया रूपे हनेमा धका जुलुस वना थःगु ज्यानहे पाःपिनिगु सम्माने, संयुक्त राष्ट्र संघया घोषणाकथँ, थउँ “माँभासाया अन्तर्राट्रीय दीँ (International Day of Mother languages)” खः। व जक मखु वंगुदँ (सन् २००८ ला) “माँभासाया अन्तर्राट्रीय दँ (International Year of Mother Languages,-2008″) धकाहे घोषणा जूगु खः। ”Languages Matter! (भासाया मतलब दु!) धैगु नाराय् सन् २००८ यंक हलिमे आपासिनँ थायथासये बिस्कँ ज्याझ्व न्ह्याकूगु खँ लुमंके बहजू। झीथाय नेपालेनं ३० (स्वी) दँया भास आन्दोलनया लिच्वकथँ झीगु नेपाल भासयात राष्ट्र भास कथँ सम्मान दत। नेवारी धका अवहेलना यानाँतःगु खँग्वयात नेपाल भास धकाः धायेके फूगु, नेपाल संवतयात राष्ट्र संवत धका घोषणा याके फूगु, थ्व फुक्कहे झी नेवाः नायः नकिँत अले झी आपासिनं कथुस्याक्क स्याक्क हाला धन्टौँ जुलुसेवना त्याकूगु अधिकारत खः। उकेँ थउँया “माँभासाया अन्तर्राट्रीय न्हि (International Day of Mother languages)” या लसताँ निसेँ झीगु पाखेँनं फूगु योगदान यायमागु तायेके माल। झीगु माँभाय नेपाल भास दकले न्हापँ झीसँ सीकेनु सयेकेनु, अले मसपिन्तः स्यनेकने यायेनु। झीगु नेपाल लिपि आखः दयेक दयेकँ छाय् देवनागरी आखः छेले माल बिचाः यायेनु। दूगु झीगुहे नेपाल लिपि छेलेगु बिचा यायेनु। खःजा सरकारँ हे नेपाल लिपिया संरक्षण नापँ उत्थान यायमाःगु खः। सरकारयात नेपाल लिपिया संरक्षण नापँ उत्थान यायमाः धकानं झीसँ दवाब बियेज्यू। वया न्हापालाक्क झीसँनी नेपाल लिपि छेला हयेमा। झीगु लिपिँ झीसँनं स्यूसा, छेला च्वँसा जक अथे मागनँ यायज्यू, दवाबनँ बियेज्यू। झीसँ झीगु लिपि हे सयेकातःसा, “छिमिगु भाय् छिमिसँहे मस्यू। छिमिगु लिपि छिमिसँहे मस्यू” धायेका च्वनेमाली मखु।

नेपाल लिपियात युनिकोडीकरण
हलिमया देःदेसे थःगु लिपियात युनिकोडीकरणयाना अन्तर्राष्ट्रीय लेबलया स्तरीयकरण जुइधुंकूसाँ झीगु नेपाल लिपियात आतक्क बाँलाक्क उत्थान याये मफुनि। थ्वला तसकँहे म्हाइपूगु खँ खः। नेपाल सरकार पाखेँ जुइमागु सहयोग मजूनि। उके झीसँ थायथासय थुज्वगु माग यानातुँ यंकेमानि। गुलि ई काइ। व झीसँ मस्यू। अयनं संघर्ष याना स्वयेनु। झीसँनं यानायंकातुँ च्वनेमागु ज्या दिके मज्यू। व छु धाःसा झीसँनिँ झीगु भास। लिपि सयेका हय् माल। छेलाः हयेमाल। थ्वहे उद्देष्ययात तातुनेकथँ झीसँ सन् २००५ अप्रेलँनिसे थायथासय पासापिन्तः नेपाल लिपियात युनिकोडीकरणयाये माल धका यानागु इनापकथँ प्रचलित व रञ्जना लिपिया फोन्ट तयार जुया वया च्वंगु दु। आ उकीयातः ओपरेशन सिस्टम व युनिकोड अन्तर्राष्ट्रीय निर्नायक मण्डलया लिसः पियाच्वनागु जुल। थउँनँनिसे टेस्टकथँ नेपाल लिपिया आखः झीगु ब्लगँ म्हसीका च्वना।

Next Lesson: Nepal Script 2 (Prachalit Lipi Lesson-2)

नेपाल लिपियात गुहालिया इनाप
झीगु भास, संस्कृतिया संरक्षण व उत्थानया लागी झीसँनं भचाजकजूसाँ गुहालि यानादियेत इनाप याना हइच्वना। नेपाल लिपि युनिकोड फोन्ट, ओपरेशन सिस्टम, गाइड् व खँग्व दयेकेगु ज्याझ्व सुरुजुयाच्वंगुदु। उकेँ छिसँनं फुगु गुहालि यायेत दुनुगलँनिसे इनाप यानाहइच्वना।

झी सकस्याँ वाःचायकेगु खःसा, संयुक्त राष्ट्र संघया युनेस्कोया पहले न्ह्याःवःगु, थ्व “माँ भासाया अन्तर्राष्ट्रीय न्हि” या प्रेरणाकया झीसँनँ झीगु भासया अस्तित्व ल्यनीगु ज्याछता यायनु। व खः झीगु भास छेलेगु। झीगु नेपाल प्रचलित लिपियात छेलेगु। अले प्रचलित लिपिया युनिकोड फोन्ट् दयका हलिमे सकसितँ इनाबीनु। छिनँ गुहालि यानादिसँ।
- झी “दनेवाः”

Hamburg, Germany - An account by Austrian journalist, Dr. Hans Georg Behr in his book titled “Nepal Geschenk der Götter (Nepal Gifts of the Gods)” written in German reveals an unknown part of our history how the Newah Kingdoms fallen giving rise to Gurkhas. The account by Dr. Behr, who was born in Vienna, Austria but lives in Hamburg, Germany, translated into English by Chakana Nepami and a Nepal Bhasa version by Binod Saymi “Ala” have brought these untold episodes of the history into light recently. Either many of our historians were not aware of the episodes or reluctant to convey to us the events what led to the fall of Newah kingdoms in the Nepal Mandala in the 18th century. The account therin contradicts the conventional account of unification story of Nepal. Read more from the Nepal Bhasa version below.

The English version is published on our occassional printed issue of The Newah. Pdf copies available on request to: thenewah@gmail.com

नेवाः राज्यया विध्वंस गथेजुल - नेपाःया हुयातःगु ईतिहासया छुँ उद्धरणत
- विनोद सायमि “आल” (अनुवादक)

ने.सं. ११२९ सिल्ला २५

येँ, नेपाल मण्डल - थूगु च्वसू, डा. हायन्स गेअर्ग बेअःभाजुँ जःमन् भासँ च्वया दीगु “नेपाःया हुयातःगु ईतिहास” सफूया पौल्याः ५६ निसेँ ६२ यातः चकना नेपाःमि मयजुँ यानादीगु अंग्रेज अनुवादँ नेपाल भासय् हिला न्ह्यब्वयाःगु जुल।

१) अंग्रेज सरकारँ गोरखालीतयेतः छाय् ल्वाभः लःल्हात धैगु वास्तबिक सत्य खँ थउँ तकनँ नेपाःया ईतिहासय् गोप्य जुइक हुया तःगु दु।
२) थ्व गोप्य याना तःगु संझौता थउँतकं लन्डनया ईष्ट ईण्डिया कंपनीया पुलांगु मुना ज्याकुथी दनी।
३) संझौताकथं पृथ्वीनारायणं ८०० पू हाते भरुवा बन्दुक व २१ म्ह सल्लाहकारपिं प्राप्त यात।
४) गुबले तक नेवाःतयेसँ न्हुँम्ह जुजु यात थः मनाः उबलय् तक गोर्खालीतयेसँ नेवाःतयेगु ककुइ तरवार दिकल।
५) थुकथं क्याप्टेन सीयनया सल्लाह साहुतिं (वँ धाःथेँ हे) पृथ्वी नारायण शाहं याःना यंकूगु खः।
६) नेवाःतयेतः सलंसः दँतक राज्य शक्तिइ थहाँवयेका बी मते।
७) पृथ्वीनारायणं नेपाः त्याकेवं तुरुन्त हे नेवाःतयेसँ आखः ब्वने, च्वये मदु याना बिल, थःछेँ ल्ह्वने मदु आदि आदि याये मदुगु याना बिल।

(पौ ल्याः ५६)
गोरखाया जुजु नरभुपाल शाह सन् १७१६ निसें चाया राजगद्दि च्वनाच्वंगु। वइतः थ्व राजगद्दि तसकं मछिंसे च्वनाच्वन। उकेँ वँ न्ह्यागुमू पुलाः जूसाँनँ स्वनिगःया वहःया राजगद्दि लिसे हिलेगु ईच्छा यात। वँ थःगु भूभाग तःब्याका यंकेत तःक्वः इहिपा याना स्वापू ब्याका यंकूसां थःगु आज्जु ताः लाके मफु। लिपा वं थःगु रणनीति हे हिल। सन् १७३२ य् वँ छगू पौ च्वसें, थः झिदँ दूम्ह काय् पृथ्वीनारायणयात ख्वपया जुजुया थाय् छ्वल। नरभुपाल शाहनँ थः काय् यात बाँलागु शिक्षा बिया ब्वलंकेत ख्वपया जुजुयात इनाप यात, गुगु नेपालय् जक जुइ फइ। अयनँ गोरखाया जुजु नरभूपाल शाहया ईच्छा धाःसा थः काय यातः लाय्कूया दक्वं दुगः खँ सीकेत जासुसी, सुराकि (Spy)याके बिकेगु खः। ख्वपया मल्लं पृथ्वीनारायणयात लाय्कूया न्ह्यागुज्याखँनं छम्ह पाहाँ कथं नाला काल। ख्वप जुजुं थः मस्तय्तः पृथ्वीनारायण लिसेतुं म्हितकी। पृथ्वीनारायण तसकं लुमंके फुम्ह नुगः दुम्ह खः, वया नेपाःया दक्वं घटनात लुमं। न्यादँ लिपा पृथ्वीनारायण थःगु देय् गोरखाय् लिहाँ वन। वँ ल्वापुया हुनि, सैनिक शक्ति व सैनिक तयातःगु थाय्बाय् सकतां सीका थूइका काये धुंकल। पृथ्वीनारायणँ बाँलाक्क थूकि, नक्वाःयातला अःपुकहे त्याकेफई, अले उगु हे दँय् नक्वालय् आक्रमण यात। थन नकचाम्ह राजकुमारं याउँक थुइकूगु द्वन वा वया अबुँ मल्लतयेतः कमजोर तायेकूगु द्वन। गोरखाँ बिचा मयाथें छथ्थुं मल्लत मंकाः जाना गोरखायात बामलाक्क बुकल। थनंलिं प्रत्येक बर्षाया इलय् गोरखां स्वनिगःया बाँला, तःजि (richness) थःगु ल्हातय् लाकेगु कुत यानातुँ च्वन। अथेसाँ ताः मलाः। सदाँ यँलाया (भाद्र महिना) लिपागु न्हि पाखे गोरखाँ स्वनिगः आक्रमण याःवइ अएनँ हताः गुबलें त्याके मफु। पृथ्वीनारायणं सन् १७६४ तक आक्रमण यानातु च्वन। वयाँलिं अचानक बिचा हे मयाःथें पृथ्वीनारायणं स्वनिगलय् छगू शान्तिया हसना छ्वल। मल्लतयसं थ्व पौयात छगू लसतां जाःगु हसना कथं नालाकाल। धात्थेंला देसय् गबलें मद्यूगु हतालं मल्लतय्त सदां घाघः जुयाच्वंगुया लिसें थःगु बनेज्याय् नं माक्वं बांमलाक्क लिच्वः लाकायंकूगु खः। अयनँ पृथ्वीनारायणया शान्तिया हसना धैगु वास्तवय् लिपा यायेगु हताया तयारी खः। पृथ्वीनारायणं थ्व ध्वं लाये ज्या तसकं धुर्तता कथं पुवंका मल्लतय्त झंगः ल्हात। गबले गोरखां उत्तर वनेगु लँपुइ पंगः थना बिल। उबलय् तिनि मल्लतयसं थुइका काल कि थ्व शान्तिया हसना मखु धैगु। मल्लतय्त हथाय् चायेमाःगु मेगु खँ धैगु गोरखातय्के गन वः गनं वः जुइक तसकं उच्च स्तरया ल्वाभः व आपालं आपा धेबा दत तर मल्लतय्सं मस्यू थ्व आशिर्वाद गोरखायात गनं चू लानाच्वन।

अंग्रेज सरकारं गोरखालीतयेतः छाय् ल्वाभः लःल्हात धैगु वास्तबिक सत्य खँ थौं तकंनं नेपाःया ईतिहासय् गोप्य जुइक हुया तःगु दु। थ्व गोप्य याना तःगु संझौता (treaty) थौं तकँ लण्डन ईष्ट ईण्डिया कंपनीया अभिलेखालय तयातःगु दनी। थ्व संझौताय् क्याप्टेन सीयेन (Captain Ceane) व गोरखाया पाखे ल्हाचिं तयातःगु दु। थ्व संझौता कथं अंग्रेज सरकारं गोरखायात ल्वाभः व सल्लाह साहुति बिइगु जुइसा गोरखां ईण्डिया व चीन नापया बनेज्या जुइगु लँपु त्वाः ल्हाना बिइमाः। ईण्डियाया मुगलतय् नेपाःया मल्लत नाप बनेज्या जुइगु व थ्व बनेज्यां याना मुगलतयेसँ ३० ब्वः धनसंपत्ती दुत कयाच्वंगु खः। अंग्रेज सरकारया इच्छा धैगु, थ्व धनसंपत्ती थःगु ल्हातय् लाकेगु।

संझौता कथं पृथ्वीनारायणं ८०० पू तुपः (हाते भरुवा बन्दुक् muskets) व २१ म्ह सल्लाहकारपिं प्राप्त यात। थ्व हे ल्वाभः व सल्लाह पाखें गोरखाँ किपुली सन् १७६६ स आक्रमण यात। किपूमिं गोर्खालीतयेत पने मफुत। स्वब्वः किपूमिते निब्बः किपूमितेतः स्यानाबिल। निर्दयी गोरखालीतय्सं म्वाःपिं किपूमिपिनिगु न्हाय् धेना बिल। थौं तक नं थ्व थाय् यातः “न्हाय् मदु थाय्” धायेगु याः। आः मल्लतयेसँ थुइकल कि, ई तसकं स्यना गंभिर जुइ धुंकूगु दु। येँया जुजु जयप्रकाश मल्ल तसकं बुद्धि विबेक दुम्ह जुजु खः, वं भारतया ईष्ट ईण्डिया कंपनीयात तसकं नुगःथीगु पौ च्वसें ग्वाहालि फ्वन। ईष्ट ईण्डिया कंपनीं तसकं बल्लापिं १५ म्ह मनूत, क्याप्टेन किन्लोच (Captain Kinloch) (गुम्हकि अयेला त्वने तसकं यःम्ह) या नेतृत्वय् छ्वयाहल। गुबलय् अंग्रेजत पहाड पाखे थ्यन उमिसं थःत गोर्खाली पाखें दायेकेगु पहः यात। अथे धैगु थःत दागुथें पहः यायेगु व थः स्याथें हालेगु कासा थें। झीगु भासं धायेसा “छं दाः थें या, जि ख्वये थें याये” । अंग्रेजतयेसँ मल्लतयेतः क्यन कि गोरखालीत तसकं बल्ला व अंग्रेजतयेतहेनं लिफ्यायेफु, धकाः।

जयप्रकाश मल्लँ थःगु धर्म संस्कृतिया तिबः माः वन। भविष्यवाणी यायेफुम्हं (राजगुरु?) (The prophet) जुजुयात सल्लाह बिल कि नेपाःया भविष्य श्री कुमारि माजुया ल्हातय् दु। थ्व हुनिं जुजुं सन् १७६८ ईन्द्रजात्रा नख तःजिक न्यायेका बीकल। नखः बलय नेवाःतयेसँ थ्वँ त्वन। सन् १७६८ सेप्टेम्बर १३ नखःया न्हि खुन्हुनं यक्व थ्वँ त्वन। गोरखालीतयेसँ आक्रमण याःगु उमिसं उबलय् तिनी चाल गुबलय् कुमारिया द्यःखः साला जात्रा न्ह्याये धुंकल। छत्थुं होसहास हे मदयेक जात्रा न्यायेका च्वंगु् हुलमुलय् घार्रघुर्र आक्रमण यात। अचानक आक्रमण जुइवं जयप्रकाश मल्लया छु गथे बिचाः हे याये मलासेलिं रथं थः निम्ह लानिपिं लिसें कुहां वया यलय् बिस्युं वन। पृथ्वी नारायण शाह प्वंगु रथय् थहां वना तःसःगु सः थ्वयेकुसें हाल। “आः छिमि जुजु जि खः। छिमि गुलि थ्वँ त्वनेमास्ते वः त्वं।” आपालं आपा नेवाःतयेसँ थ्वँ त्वन छाय् धाःसा उमित गोर्खालीतेसँ ख्याच्वः व धम्कि बिया आतंकित यात। गुबलेतक नेवाःतयेसँ न्हुम्ह जुजुयात थः मनाः उबलय् तक गोर्खालीतेसँ नेवाःतेगु ककुइ तलवार दिकल। थुजोगु कं हाःगु आतंकित ग्याचिकुँ याना न्हुम्ह जुजुयात नालाकाये माल। उमित मेगु लिना वनेगु गुगुं लँपु मदु।

व हे दया चिकुलाय् गुगुं पंगः मदयेक गोरखालीतयसं यल देय् थःगु याना काल। आः मल्लत ख्वप देयया चीधंगु लायेकुली च्वनाच्वन। ख्वपया लायेकू सुनांनं आक्रमण याये मफयेक तसकं बल्लाक दयेका तःगु। उकें पृथ्वीनारायणयात थ्व न न्ह्ययेथें जुयाच्वन। पृथ्वीनारायण शाहँ अंग्रेजतयेगु सल्लाह साहुतिकथं ज्या यात। ख्वपयात पिहां वये मजिक छचालिं पना नाकाबन्दि यायेगु अंग्रेजया कुतनीति वैत बाँला ताल। ख्वप दुने स्वदँ लिपा नयेत मुंका तयातःगु नयेगु नसाः सिधल। छन्हु बहनी मल्लते मथ्यापिँ सन्तानतेसँ (illegitimate children of Malla) ख्वप देसे दुहां वयेगु लुखा चायेका बिल। मल्ल जुजुपिं स्वम्हेसोतँ उपिं हे देनिगु कोथायेतुँ ज्वन। येँया जुजु जयप्रकाश मल्लँ आत्महत्या यात। पृथ्वीनारायणं तसकं दयालु उदार स्वभाव क्यनेत जयप्रकाश मल्लया सीम्ह पशुपती दिपय् हल। रणजित मल्ल, सुनां पृथ्वीनारायण शाहयात लहिगु, ब्वंकेगु, ब्वलंकेगु यात वैत मस्या, मिखा तछ्याना काँ याना हिन्दुस्ताने काशीबास छ्वया बिल। शाहतयसं यलया जुजु, तेजनरसिंहयात न्ह्यागु खँ न्यँसाँ, गुगुनँ खँ कने इच्छा मयासे अडिग जुया च्वन । तेज नरसिंह मल्लयात गाः म्हुया छचालिं प्यखें पःखाः दना च्वं नं तपुया चिकिचा प्वाःगु प्वाः छप्वाः जक ल्यंका दुने कुना बिल। छदेमा जा निन्हु तक प्वाः लिक्क तया बिल। तेज नरसिंह मल्लं जा थिया मतयेवं निन्हु लिपा, व प्वाः नं तिना बिल।

थुकथं क्याप्टेन सीयनया सल्लाह साहुति कथं हे पृथ्वी नारायण शाहं याःना यंकूगु खः। क्याप्टेन सीयनं पृथ्वीनारयणयात धाल “नेपाःया मनूत तसकं ज्या याये बल्लापिं मेहेनती, बुद्धि दुपिं उकें थुपिं ग्यानपु। झीसं थुमित न्ह्यागु कथं नं दुःख पिडा ख्याच्वः बिया आत्मबल कमजोर याना थःगु अधीनय् तया तयेमाः। सलँसः दँतक थुमित राज्य शक्तिइ थहाँ वये मफेका बीमाः। झीसं उमित हाकनं शक्तिइ वया राज्यभोग यायेगु ईच्छा उमिगु नुगलं हे हुया छ्वयेमा।” थ्व आज्जु अमानविय कडा कानुन व हिंसक ब्यवहार याना जक ताः लाके फइ। पृथ्वीनारायणं नेपाः त्याकेवं तुरुन्त हे नेवाःतय्सं आखः ब्वने, च्वये मदु याना बिल। धः, छेँ ल्ह्वने मदु आदि आदि याये मदुगु याना बिल। गुगुं कथं सुनानं यायेमते धया तःगु याःसा मृत्यु दण्डया सजाय फयेमाली। न्हापांगु पुस्तां थ्व छु खः थुइका काये मफुत। सन् १७७० य् २५०० (निद्वः व न्यासः म्ह) नेवाःतेत स्यानाबिल। निगूगु पुस्तायात तसकं मानसिकताँ बूपिं छुं याये मफुपिं याना बिल। स्वंगुगु पुस्तां निसें (थःगु इतिहासहे) मस्यूपिँ जुइका बिल।…..

पृथ्वीनारायणं स्वनिगयात थःगु ल्हातय् लाये धुंका आपलं आपा संपत्ति देसय् प्वंकुसां पुलांगु शहरयागु ख्वापाःत ह्यूगु धैगुहे भुखाय् ब्वया जक खः। स्वभाबिककथं अंग्रेजतेसँ, थ्व निर्दयी ज्यां आपालं आपा धेबाः मुंकेत ताः लात। सन् १७७६ य् मुगल सरकार धेबाः मदया कंगाल जुयेवं थःके दूगु शक्ति न्हनावन। मुगल राज्य शक्ति कोलोनीइ हिला वनेमाल।

पृथ्वीनारायण शाहं नेपाःयात कायेवं, पुलांगु बनेज्या यायेगु लँपु पना बीवं मुक्कं दथु एसियायात हे तच्वकं बामलाःगु लिच्वः लाकल। तिब्वतया आर्थिक अवस्था तसकं बामलाक प्रभावित जुसें कुहां वन। गुम्बा, धर्माबलम्बीत थःगु आर्थिक अवस्थाय् थःके जक निर्भर जुइ माल। थुकथं शान्त नेपालय् सामन्ती शासनया जन्म जुल । चीन देसयात तकं नं थुकिं बामलाःगु लिच्वः लाकल।

अंग्रेजत गोरखाली नापनं तसकं लयेमता। गोरखालीत न्हापा हे मनूया हिं म्व ल्हुइ धुंकुपिं व ल्वाना जुये यःपिं खः। थुकथं गोरखां दक्व पहाडी राज्यत त्याका यंका बिदेशी दुहां वये मदुगु देस दयेकल। बिदेशी सुं दुहां वये मदुगु राज्य दयेकुसां अंग्रेजतयेत धाःसा थुकी पंगः मदु। सन् १७८९ स गोरखालीत तसकं वयेँ चाया चीन व अंग्रेजत नाप युद्ध घोषणा यात।

(पौ ल्याः ६२)
अंग्रेज जेनरल अक्टेर्नोलीं (General Ochternoly) धाल “झीसं गोरखायात सदां इलं-मलाक्क तक्यंका तयेमा। अथे यायेवं उमिगु मतिइ (त्याकेगु, ल्वायेगु सिबें मेगु) मेगु बिचा वयेफु। लर्ड हस्तीरुं (Lord Hasting) सन् १८१७ य् थःगु न्हिछ्याना सफुतिइ च्वल, “नेपालय् शान्ति हयेत गोरखालीतेतः इलं-मलापिं याना तयेमा व उमित उमिगु देसं तापाक पित हयेमा। थुकथं गोरखाली सैनिकया जन्म जुल। नेपाल सरकारं गोरखालीतेसँ छ्वया हःगु स्वब्वलय् छब्वः धेवाः काइ। थ्व रकम नेपाल सरकारया छगू मू आर्थिक श्रोत खः।

गबलय् गोरखालीतेसँ नेपाल त्वःतल उबलय् निसें देय् दुने व देसया सिमानाय् शान्तिं खल। तर दरवार दुने धाःसा शान्तिं मखः। शाहत थः थवं ल्वानाच्वन। शाहतयसं नेपाः देय् व जनताया च्युता मका। उपिं थःगु लागिं जक सदां तक्यना जुयाच्वन। लिपा कोटपर्व जुल, कोटपर्व याना जरु बहादुर राणां शाह जुजु पाखें शक्ति थःगु ल्हातय् लाकल।
(च्वसँ न्ह्ब्वयागु उद्धरणया भास शुद्धिकरणया लागी छुँ भचा सम्पादन जूगु दु। - The Newah )

छिगु कमेन्ट् थन क्वसँ च्वयादिसँ।

Hon. Dr. Padma Ratna Tuladhar appealed to Newah brothers and sisters at home and abroad that it is time to come forward to contribute to preserve and promote our culture on our own. He said this at the felicitation programme held in his honour in Tokyo last month. “To the outside world, we are known to be prosperous. But our only school has to depend on Japanese aid and we have not been able to give education to our children in our own mother tongue, Nepal Bhasa despite we have won our constitutional right to receive education in our own mother tongue. The only archive that preserve our valuable manuscripts on our history and culture are being run with Japanese support. While showing our gratitude and felicitating those who helped us, it is also time for us to come forward to preserve and promote our culture ourselves, if we are proud of our nation” said the Human rights advocate leader and facilitator of Peace process of Nepal. Watch to hear more in Nepal Bhasa.

छिगु कमेन्ट् थन क्वसँ च्वया िदसँ।

Yen (Kathmandu) - Nepal’s landmark World Trade Center building at Trripureswor in Kathmandu reflects the misusage of lands of local Newah community taken over by the government in the past. The WTC building stands on a land owned by Tribhuwan Universirsity had been taken over by the government for the purpose of building the TU, the national center of tertiary education from local Newah community. A write-up filed in reveals this pathetic story that so many local Newah land owners had lost their lands from Kirtipur, Gongabun, Mabuti, Kamaladi etc. some of which have been either left unused or misused like the one now on which stands the landmark WTC building. Dipak Tuladhar has more in Nepal Bhasa.

किपूमिया समस्या सकल नेवा:तयगु समस्या
ने सं १२२९ सिल्ला १० बिहिवाः

येँ - नेपाल मन्डलया सोझापिं जनता तयगु बुँ बिभिन्न ज्याया लागि सरकारं दुकायगु याना च्वंगु दु । गुगुं बुँयागु धेबा ब्यूगु दुसा गुगूं जग्गाया धेबा मब्यू । येँया जमलँ ज्यापुतयत उथिबास याना छ्वल । बिर अस्पताल दयेकेत मा:बूया ज्यापुत व मा:बू तव:तयत थना छ्वल । ग्वंग:बुं बसपार्क दयेकेत जिमिगु जग्गा काल । शिक्षा मन्त्रालय त्रि.वि.यात धका: त्रिपुरेश्वरया जग्गा काल । प्रज्ञा भवन दयेकेत कमलादिया जग्गा काल । उकिया बच्छि जग्गा जुजुया म्ह्याय् पिन्त बिल ।

सार्बजनिक हितया लागि नेवा:तयगु जग्गा का:गुलिइ झी नुगलय् स्याके मा:गु मदु । भलाइया ज्या धैगु बांला:गु हे खँ ख: । अयनँ व जग्गा ब्यापारया लागि छेलीबले धा:सा उकिया लवः बास्तबिक जग्गा धनियात हे वनेमा: । गथेकि WTC building, Bus Park Complex, आदि सामाजिक ज्याया लागि धका: नेवा: तयगु जग्गा कया: आ: उकिया ब्यापारिक लव: मेपिन्सं कया च्वंगु दु ।

विश्व विद्यालय दयेकेत धका: किपूमि तयगु यक्को जग्गा सरकारं काल । फुक्कं जग्गा विश्व विद्यालयया लागि छेलेगु मयाः। व जग्गा कि किपूमिपिन्त लित बीमा: कि मखुसा इमिगु जग्गाया धेबा बीमा: । किपूया समस्या किपूमि तयगु जक समस्या मखु । उकें सकल नेवा:तयसं किपूमिपिनिगु आन्दोलनय् साथ बीमा:। नेवा: तयगु जग्गा सितिकं लाका काये दइ मखू । खबरदार!!
- दिपक तुलाधर

Human rights activist leader and facilitator of Nepal’s peace process, Dr. Padma Ratna Tuladhar, offered voluntary roles of a government herald and a people’s tribune during his short visit to Japan from 9-23 Jan. 2009. He appealed his audience for support to draft the Constitution for a new Nepal at interaction and felicitation programmes held in his honor and lent his ears to difficulties being faced by Nepalese in Japan.

In addition to his inauguration in Tokyo of NEFIN Japan’s 1st Convention as reported in several news portals including The Newah blog, Dr. Tuladhar, who started his activism as a student leader, becoming a member of National Panchayat, MP and a Minister and now an advisor to the Ministry of Peace and Reconstruction and a Convener of government formed Peace and Conflict Management Committee, was honored with felicitations in Tokyo by Non-Resident Nepalese Association (NRN) Japan, Nepal Federation of Indigenous Nationalities (NEFIN) Japan and Newah Jagaran Manch (NJM) Japan. He also visited Nagoya Buddhist library and Hiroshima University to lecture and share Nepal’s peace process and constitution drafting for a new Nepal.

Following are some photo reports.

१) जपाने झायादीम्ह पूर्व मन्त्री व आःयाम्ह शान्ति तथा पुननिर्माण मन्त्रालयया सल्लाहकार डा. पद्मरत्न तुलाधरजुयात तोःक्योः नरिता एयाःपोःटे, नेपाल दूतावासया उपप्रमुख डा. दुर्गा बहादुर सुबेदि, अटाशि कृष्ण बहादुर थापा, नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघया संयोजकपिँ सोनाम शेर्पा व सुवन् वज्राचार्यँ लसकुस यासे। नापँ डा. तुलाधरजुया म्ह्याय सुनिता मयेजु व सिरिमान प्रदीप ताम्राकार भाजु।

२) डा. तुलाधर व म्ह्याय सुनिता मयेजुयातः हर्षरत्न शाक्यँ लसकुस यासे

३) तोःक्योःया लोःटस् रेष्टुरेन्टे नेवाः जागरण मञ्चया दुजःपिसँ लसकुस यासे

४) एनआरएन व नेफिन जपानया संयुक्त ग्वसाले पाहाँ नायःभाजु डा. तुलाधरजुया लसकुस ज्याझ्वय्। क्वसँखवँनिसेँ - नेफिन जपानया न्हूम्ह मूछ्यान्जे डा. दिनेश मानन्धर, दाँभरि पाशाङ शेर्पा, शान्ति तथा लोकतान्त्रिक मञ्च जपानया नायः भूषण घिमिरे, एनआरएनजपानया नायः भवन भट्ट, नेफिन जपानया न्हूम्ह नायः ओम गुरुङ

५) नेवाः जागरण मञ्च जपानया ग्वसाले जूगु डा. पद्मरत्न तुलाधर हनेज्याझ्वः। किपाले खनेदुपिँ खवँनिसेँ - केशव श्रेष्ठ, नायः भाजु, डा केशव महर्जन, नेपाःप्रेमि तोयोहिसा आजुमा, उपेन्द्र शाक्य व सुवन् वज्राचार्य

६) हिरोशिमा विश्व विद्यालय डा. तुलाधरजुया प्रवचन लिपा प्राध्यापक डा. केशव महर्जन व सेमिनारे ब्वतिकापिँ

७) डा.तुलाधरजु व परिवारयात तोःक्योः नरिता एयाःपोःटे बिदा ब्यूसे तुलाधर बाज्याया ह्यमि(Fan) गुलादुम्ह मुनि वज्राचार्य व परिवार।
* छिगु कमेन्ट् थन क्वसँ च्वयादिसँ।

Tokyo - Human rights activist leader and facilitator of Nepal’s peace process, Dr. Padma Ratna Tuladhar commended Newah unity for achievements of their agitation. Speaking at a felicitation program held in Tokyo in his honor on 17th January, he further said that it was all for the support received from millions of Nepalese led by Newah organizations like Manka Khala and many friends, the new government led by CPN Maoist reinstated Nepal Samvat calendar as National calendar after 30 years of non-stopped campaign and agitation. He also said that Nepal Bhasa has now been given due respect by the government media dropping the derogatory term of “Newari”. He also informed of the achievement of Nepal Bhasa as a State language providing similar recognition to other languages of Nepal as well. Watch the video for a full story in Nepal Bhasa.

वीडियो स्वयधुंका छिगु कमेन्टनं च्वया हइदिसँ। - The Newah
मेगु बुखँ व किपा स्वयेतः थन क्लिक याना दिसँ।
NEXT HEADLINE NEWS
Visiting Japan, Padma Ratna Tuladhar offers Herald and Tribune, appeals for support to draft the new Constitution (with photo reporting).